معلم خوب نیز در شرایط محدود می‌تواند مؤثر واقع شود. اما شکی نیست که فضا و تجهیزات آموزشی مناسب در کیفیت تدریس معلم بسیار مؤثر است. کثرت شاگردان، نداشتن میز و نیمکت، کیفیت نامطلوب تخته کچی، عدم نور کافی، کلاسهای سرد و تاریک با پنجره‌های مشرف به خیابان، غیر بهداشتی بودن کلاس و نداشتن زمین بازی، کتابخانه، نمازخانه، آزمایشگاه و صدها امکانات دیگر می توانند روش تدریس معلم را تحت تأثیر قرار دهند. دو مدرسه را تصور کنید: اولی دارای فضای آموزشی مناسب، کلاسهای وسیع، نیمکتهای سالم و راحت، وسایل آموزشی مرتب، سالن اجتماعات، کتابخانه، نمازخانه، زمین ورزش و فضای باز ورزشی، و دومی بعکس، دارای کلاسهای تنگ و تاریک که اصولاً برای فعالیتهای آموزشی ساخته نشده است، نیمکتهای کهنه و ناکافی، فاقد تجهیزات آموزشی، فاقد زمین ورزش، کتابخانه و نمازخانه. آیا فعالیتهای آموزشی، به ویژه تدریس و یادگیری، در این دو محیط به طور یکسان صورت خواهد گرفت؟ آیا شاگرد و معلم در دو محیط نامبرده به یک اندازه می توانند به تلاش آموزشی و پرورشی بپردازند؟ در کلاسی که برای نشستن شاگردان جای کافی وجود ندارد، معلم هرگز نمی تواند با فکری آسوده به تدریس بپردازد. حتی فضای باز موجود مدرسه و چشم انداز آن نیز می تواند در روحیه شاگرد و معلم تأثیر بگذارد و کیفیت تدریس و یادگیری را افزایش دهد. شاگردان نیز نیازمند تلاش و جنب و جوشند و معمولاﹰ چنین امکانی در زندگی شخصی آنان وجود ندارد و مدرسه باید این امکان را برای آنان فراهم کند (شعبانی، 1385).


طراحی مناسب فضاهای آموزشی بر میزان یادگیری اثر می گذارد. خواه این طراحی کل ساختمان مدرسه را در بر گیرد و خواه تنظیم فضای آموزشی به معنی نحوه قرار گرفتن دانش آموزان و ابزار در کلاس درس باشد. از تحقیقات اولیه ای که در رابطه با نحوه نشستن دانش آموزان در کلاس صورت گرفته تحقیق ( استینزر ،1950) است. او متوجه شد اگر افراد دایره وار دور هم بنشینند، میزان تعامل بین افرادی که رو به روی هم نشسته اند بیش از تعامل بین افرادی است که کنار دست هم نشسته اند. تحقیقات دیگر (آدامز و بیدل 1970، سمر 1967)نشان دادند که در روال نشستن در کلاس درس به صورت ستون و ردیف، افرادی که در ردیف اول و ستون وسط می نشینند میزان تعاملشان بیشتر است. چیزی که در این تحقیقات مشخص نبود این بود که آیا ستون و ردیف در میزان تعامل اثر دارد یا افرادی که معمولاً " پر حرف تر هستند در این مکانها می نشینند. در تحقیقی دیگر کنیا (1976) متوجه شد که افرادی که از نظر تعامل کلامی در سطح بالایی طبقه بندی شده بودند (پرحرفها) به حد معنی داری بیش از افرادی که از نظر تعامل کلامی در سطح پایینی طبقه بندی شده بودند (کم حرفها) ردیف وسط را انتخاب می کردند.

کنیا نتیجه گیری می کند که کم حرفها بعد از اینکه وضعیت را بررسی می کنند معمولآ " دنبال جاهایی می گردند که به طور بالقوه تعامل کمتری در آنها جریان دارد. کنیا دریافت که در بین گروهی که از نظر حرف زدن در سطحی متوسط طبقه بندی شده بودند آنهایی که در ستون وسط کلاس نشسته بودند بیش از افرادی که در طرفین نشسته بودند حرف می زدند. معلم می تواند از نتیجه این تحقیقات در تنظیم فضای آموزشی در اختیار خود استفاده کند و در تعیین محل نشستن برای دانش آموزان سعی کند شاگردان کم حرف را در ستون وسط و ردیفهای جلو کلاس بنشاند تا بیشتر در صحبتهایی که در کلاس جریان دارد شرکت کنند. استفاده از روشها و فنون مختلف آموزشی وابسته به حداقل امکان تنظیم فضاست. اگر صندلی ها بر کف اتاق چسبیده باشند معلم به سختی می تواند دانش آموزان را به گروههای کوچک تقسیم بندی کند. یا اگر کلاس دارای پرده نباشد معلم به سختی می تواند از پروژکتور، فیلم یا اسلاید استفاده کند .


موارد دیگری که در تنظیم فضای مناسب آموزشی باید در نظر گرفته شود میزان نور، صدا، طریق قرار گرفتن اثاثیه شامل میز و صندلی، تخته، پرده فیلم، پارتیشن (برای جدا کردن فضا) و کف اتاق است. نور کلاسهای درس باید قابل کنترل باشد. یعنی بهتر است کلاسها دارای پرده باشند تا اگر معلم بخواهد از فیلم و اسلاید و فیلم استریپ یا پروژکتور اپک استفاده کند بتواند نور کلاس را کم و زیاد کند. سر و صدای بیرون کلاس نباید در کلاس شنیده شود. چون عامل پارازیت در ارتباط کلاسی خواهد بود و نخواهد گذاشت پیام به پیام گیرها برسد. برای کلاس درس میز و نیمکتهای متحرک مناسبند تا معلم به دلخواه و بر اساس فن آموزشی که به کار می گیرد بتواند محل قرار گرفتن آنها را تغییر دهد. صندلی های دسته دار به علت اینکه معمولاً" جای کافی برای فعالیت نوشتنی دانش آموز ندارد، برای سنین دبستانی مناسب نیستند. کانون1976 معتقد است که در طراحی امکانات فیزیکی فضای یادگیری – آموزشی بهتر است به این سه سؤال پاسخ داده شود:
  1. اطلاعات چگونه در اختیار دانش آموزان قرار داده می شود؟
  2. چه نوع تعاملی بین معلم و دانش آموز برقرار خواهد بود؟
  3. در چه نوع فعالیتهایی دانش آموزان شرکت خواهند داشت؟ (علی آبادی، 1386).

منابع

  1. شعبانی، حسن (1376). مهارتهای آموزشی و پرورشی (روشها وفنون تدریس). تهران: سمت
  2. علی آبادی، خدیجه. (1386) مقدمات تکنولوژی آموزشی. تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.