به نظر سوآرز از آنجا که نیازسنجی برای منظورهای مختلف و در مؤسسات و سازمانهای گوناگونی به کار می رود و منحصر به سنجش نیازهای آموزشی نشده و نیازهای گوناگونی را مورد بررسی قرار می دهد، از این رو رویکردهای مختلفی برای سنجش نیازها به وجود آمده اند. به این دلیل وی معتقد است به جای تأکید یا حمایت از الگوی خاصی، باید ویژگی ها و چهارچوب معینی که در اکثر پروژه ها و طرح های نیازسنجی وجود دارند مورد توجه قرار داد. بزعم وی بسیاری از مطالعات نیازسنجی در خصوص مراحل زیر مشترک هستند ( Suarez, 1991. Pp. 433-35 ).

1-تدارک برای نیازسنجی

همانند سایر اشکال پژوهش، تدارک برای اجرای یک طرح نیازسنجی مستلزم تصمیم گیری در خصوص انجام چنین مطالعه ای، مشخص کردن اهدافی که سنجش باید آنها را دنبال کند و تعیین حوزه ای که مطالعه باید در پروژه نیازسنجی مشارکت نمایند، یکی دیگر از وظایف نیازسنجان در این مرحله است. ( همه افرادی که با پروژه نیازسنجی ارتباط دارند و یا از نتایج آن متأثر می شوند باید در نیازسنجی مشارکت نمایند ).

2-تعیین استانداردهایی که به وسیله آنها نیازسنجی انجام خواهد شد

هنگامی که هدف از نیازسنجی، برنامه ریزی باشد، هدف های آموزشی به عنوان استاندارد در نظر گرفته می شوند و وضعیت موجود با انها مقایسه  می گردد. بنابراین یکی از فعالیت هایی که در تمام پروژه های نیازسنجی ( که برای برنامه ریزی انجام می شود ) آن است که قبل از سنجش نیازها، اهداف تعیین می گردد. وقتی هدف ها تعیین شده باشند، نیازسنجی برای این منظور انجام می گیرد که آیا شکافی بین هدف های شناسایی شده و وضعیت فعلی وجود دارد یا خیر؟

فرآیند مشخص کردن اهداف شامل شناسایی افرادی که باید در تعیین هدف ها مشارکت کنند و نیز درگیر کردن آنها در جریان نیازسنجی است. دو روش اساسی که برای تعیین هدف ها وجود دارند و عمدتاﹰ مورد استفاده واقع می شوند عبارتند از:

الف-تدوین مجموعه ای از هدف های آموزشی

ب-انتخاب هدف ها از فهرست هایی که در رابطه با اهداف وجود دارد.

در صورتی که هدف های آموزشی مربوط به پروژه نیازسنجی موجود باشد، این مرحله حذف می شود و وضعیت فعلی با هدف های موجود مقایسه می گردد.

نوع دیگری از استانداردها که اغلب برای تعیین نیازهای آموزشی مورد استفاده قرار می گیرند، نرم هایی که اغلب در این زمینه مورد استفاده واقع می شوند مربوط به آزمون های استاندارد شده هستند. در این حالت، نیازها از طریق مقایسه عملکرد در آزمون ها با نرم های موجود به دست می آیند.

سطح حداقل رضایت، یکی دیگر از استانداردهای نیازسنجی است. تعیین سطوح حداقل رضایت از عملکرد مستلزم مشخص کردن آن سطحی از عملکرد است که هدف ها را متحقق نمی سازد و یا این که منجر به عیب ها و نقائص آموزشی می گردد. این نوع استانداردها اغلب در حوزه های پزشکی و بیولوژی که بر شواهد و تجارب پژوهش مبتنی هستند به کار می روند. شواهد تحقیقاتی اندکی در مورد کاربرد این استاندارد در آموزش و پرورش وجود دارد. با این حال سطح حداقل رضایت در آموزش و پرورش به وسیله تجربه و بر اساس نظریات عمومی و حرفه ای تعیین می شود.

چهارمین نوع از استانداردها که در طرح های نیازسنجی مورد استفاده قرار می گیرند، عبارت از مطلوبیت ها، خواست ها و ادراکات در ارتباط با آنچه که وضعیت فعلی عملکرد باید باشد و نیز مقررات هستند. مطلوبیت ها، ادراکات و خواست ها عموماﹰ از طریق نظرات عمومی و حرفه ای تعیین می گردند و مقررات نیز اغلب در قوانین، سیاست ها و رویه های جاری وجود دارند.

3-طرح نیازسنجی

یک طرح خوب برای نیازسنجی معمولاﹰحوزه ای را که نیازسنجی در آن انجام می شوند، به طور صریح تعریف و مشخص می کند. اینکار مستلزم تعیین مقاصد و اهداف خاص مطالعه، قلمروی که در آن نیازها سنجیده می شوند و نوع نیازهایی که باید شناسایی شوند، است. هنگامی که حوزه مورد بررسی دقیقاﹰ روشن باشد، تشخیص روش های مورد نیاز برای جمع آوری، تجزیه و تحلیل و گزارش دهی اطلاعت آسانتر می گردد. مثلاﹰ در صورتی که قصد بر آن باشد که نظرات و عقاید جامعه خاصی در خصوص نیازهای آموزشی مشخص شود، انجام چنین فرآیندی مستلزم استفاده از روش های بررسی نظرات است. در اینجا می توان از نمونه گیری استفاده کرد و از رویکردهای جمع آوری اطلاعات نظیر اجرای بررسی ها، یا تکنیک های رتبه بندی مثل کارت ها استفاده نمود.

در عوض هنگامی که نیازسنجی در پی کشف وضعیت عملکرد دانش آموزان یا دانشجویان است، می توان از روش هایی نظیر اجرای آزمون، تحلیل وظایف و کارهای نیازسنجی که هدف بررسی نیازها و علل و عوامل آنها است، باید از تکنیک های تحقیق تجربی استفاده نمود، تا نیازها و علل آنها مشخص گردند.

در یک طرح کامل نیازسنجی، علاوه بر روش های جمع آوری اطلاعات، نحوه تجزیه و تحلیل اطلاعات و شیوه گزارش دهی نتایج نیز به دقت مشخص شده است. در بسیاری از طرح های نیازسنجی، به منظور شناسایی نیازها باید نوعی تجزیه و تحلیل فاصله یا شکاف صورت پذیرد. این کار ممکن است با استفاده از شناسایی تفاوت های موجود بین دو دسته از اطلاعات، یا ادغام و ترکیب تحلیل های مربوط به چند نوع از اطلاعات و ... صورت پذیرد.

به طور خلاصه سه مسئله اصلی در این مرحله باید مورد توجه قرار گیرد:

الف-چه روشهایی برای جمع آوری اطلاعات مناسب هستند؟

ب-چگونه باید اطلاعات به دست آمده را به منظور دستیابی به نیازها مورد تجزیه و تحلیل قرار داد؟

ج-نحوه گزارش دهی نتایج باید چگونه باشد؟

و پاسخ هر سه سؤال فوق تا حدود زیادی بستگی به هدف نیازسنجی و قلمروی که در آن طرح نیازسنجی اجرا می شود ( ماهیت جامعه مورد نظر و نوع اطلاعات ) دارد. پس از دستیابی به اطلاعات و تجزیه و تحلیل آنها باید اولویت آنها را مشخص نمود.

4-تعیین اولویت نیازها

معمولاﹰانجام یک نیازسنجی، اطلاعات گسترده و متنوعی را به دنبال دارد. به منظور حداکثر استفاده از اطلاعات حاصله، باید نیازها را بر حسب اهمیت ( از مهم ترین به کم اهمیت ترین ) فهرست نمائیم. برای این کار می توان از رویه های زیر استفاده نمود:

*تنظیم و رتبه بندی کردن اطلاعات بر حسب اهمیت آنها

*میزان شکاف یا فاصله بین وضع موجود و وضع مطلوب

*با استفاده از هر دو روش فوق الذکر

*و نیز با توجه به قوانین تصمیم گیری که از قبل تعیین شده است.

5-استفاده از نتایج

یکی از ویژگی های مطالعات نیازسنجی عبارت از استفاده عمدی از نتایحج طرح مزبور است. طرح نیازسنجی خواه اینکه به منظور برنامه ریزی و یا برای حل مسئله خاصی صورت گیرد و یا اینکه به دنبال گزینش ملاک هایی برای ارزشیابی از فعالیت های آموزشی باشد، مرحله نهایی آن، استفاده از اطلاعات برای عمل است.

 

منبع: کتاب نیازسنجی آموزشی الگوها و فنون. تألیف دکتر کورش فتحی و اجارگاه. تهران: آییژ، 1381.چاپ چهارم.صص 159- 162.